Uitzending: zondag 27 december, 20.20 uur op Ned 2

Op 11 november raakten in Argentinië vier medewerkers van de Beagle betrokken bij een ernstig auto-ongeluk. Zojuist is bekend gemaakt dat een tweede inzittende, Jane Cameron (1950), gisteren aan haar verwondingen is overleden.

Historica Jane Cameron werkte als archivaris bij de nationale archieven op de Falkland eilanden (Falkland Islands Government Archives). De afgelopen jaren heeft ze zich verdiept in de geschiedenis van het eiland en de regio. Cameron bestudeerde de geschiedenis van de missiepost op Keppel waar Vuurlandse Indianen werden gekerstend. Haar kennis van de regio en de missie brachten haar aan boord van de Clipper Stad Amsterdam, waar ze een rol zou hebben in aflevering 14, over de Vuurlandse indianen en de missie, die 20 december werd uitgezonden.

De Beagleredactie is zeer aangeslagen door het bericht en leeft mee met familie en vrienden van Jane.

Een landende vlieg is als een cityhopper. Het insect steekt zijn poten uit en grijpt in zijn vlucht het oppervlak vast waarop het wil landen. Een landende bij daarentegen is meer als een helikopter. De Australische elektrotechnicus Mandyam Srinivasan en collega's van de universiteit van Queensland ontdekten dat de bij in drie stappen landt: eerst wiebelig zweven, daarna zweefvlucht zestien millimeter boven het oppervlak stabiliseren, gevolgd door een elegante landing (Journal of Experimental Biology, 23 december 2009).

De Australiers lieten bijen op een steeds steiler hellend vlak landden en filmden dat met een high speed camera. De bijen bleken dezelfde landingstechniek te gebruiken voor een horizontaal of verticaal oppervlak, of voor een landing op het plafond. Wat verder opviel was dat de bijen hun antennes gebruikten bij een landing op verticale muur of plafond. Met die sprieten scannen ze hun landingsbaan waarna ze hun poten uitsteken en zich vastgrijpen.

Een vliegende bij heeft zijn lichaam in een horizontale positie. Bij het landen zakt zijn lichaam door de zwaartekracht naar een hoek van zestig graden. Het beest lijkt ontworpen om te landen op oppervlaktes onder deze hoek, speculeert Srinivasan. De elektrotechnicus is dan ook razend benieuwd of de bloemenblaadjes waar bijen op landen onder deze hoek vallen.

Frederique Melman

Deze rare vogel leefde zo’n 125 miljoen jaar geleden in China en heeft daar prachtige fossielen achtergelaten. Halverwege zijn bovenkaak heeft het beest een paar lange tanden zitten. Een Chinese en twee Amerikaanse onderzoekers schrijven deze week in PNAS dat die een goed krachtige beet in de weg zitten.

De lange tanden sluiten volgens de onderzoekers het ‘grab and gulp’-principe uit. De dino schrokte zijn prooi waarschijnlijk niet in een keer naar binnen. Maar het beest blijkt wel groeven in deze tanden en holtes bij de kaak te hebben gehad. In deze holtes zouden wel eens gifklieren gezeten kunnen hebben en het gif kon dan via de groeven in de wond van een prooi stromen.

Aan het gebit te zien denken de onderzoekers dat de Sinornithosaurus zijn prooi beet en vasthield. Ook gokken ze erop dat de dino een verlammend gif had – de tanden zijn niet lang genoeg voor een dodelijke injectie – dat bij een beet de bloedbaan van de prooi instroomde. Zo doen moderne gifslangen met tanden achterin hun bek dat ook. Als de prooi dan in shock verkeert, is het peuzelen geblazen.

Johan Schaeffer

Onder artsen en wetenschappers is er lang over gepraat en gediscussieerd: is het eiwit C-reactive protein een signaalstof? Of is het ook schadelijk en kan het - net als bijvoorbeeld een verhoogd cholesterolgehalte in het bloed - ook hartproblemen veroorzaken?

De Lancet publiceert deze week een grootschalig onderzoek naar dit eiwit en het risico op verschillende ziekten onder 160.000 mensen uit 18 landen. Aan het onderzoek deden 269 wetenschappers mee, waaronder Matthijs Boekholdt en John Kastelein van het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam.

C-reactive protein is een eiwit dat aangemaakt wordt door de lever als reactie op een chronische ontsteking in het lichaam. Uit het onderzoek blijkt wel dat veel van het eiwit in het bloed betekent dat je later meer kans hebt op bijvoorbeeld een hartaanval, beroerte of kanker. En ja, je hebt ook meer kans op hart- en vaatproblemen, maar dat lijkt eerder het gevolg van de bekende risicofactoren zoals roken, overgewicht, verhoogde bloeddruk of cholesterol, zeggen de onderzoekers.

Frederique Melman

Gedeprimeerde mensen vertonen weinig activiteit in hersendelen die te maken hebben met positieve emoties, dachten wetenschappers tot dusver. Maar nieuw onderzoek zet die aanname op losse schroeven. Die hersendelen zijn namelijk bij mensen met een depressie wel degelijk actief. Alleen niet zo lang. (PNAS, 21 december 2009)

Dat werd duidelijk toen onderzoekers met een scanner in het hoofd van mensen met een depressie tuurden, terwijl die plaatjes te zien krijgen die een positieve of negatieve emotie moesten oproepen. De hersenactiviteit van de depressieve mensen was in eerste instantie gelijk aan die van de controlegroep. Maar de hersenactiviteit die bij de positieve reactie hoorde, verdween al snel weer. “De depressieve proefpersonen die de bij positieve emoties behorende hersenactiviteit langer wisten vast te houden, gaven aan in hun dagelijks leven ook meer positieve emoties te ervaren”, licht hoofdonderzoeker Aaron Heller toe.

Het lijkt er dus op dat het vermogen om positieve emoties te laten voortduren - of zelfs te intensiveren - van belang is voor de gezondheid en het welzijn van mensen, denkt psycholoog Richard Davidson. Hij hoopt dat het onderzoek gaat leiden tot nieuwe therapieën voor de behandeling van depressies.

Bouwe van Straten

In Nederland kreeg 74% van de kinderen tussen de 6 maanden en 5 jaar in november zijn eerste inenting tegen Nieuwe Influenza A (H1N1). Bij de tweede prik was de opkomst minder hoog, waarschijnlijk omdat de griepgolf alweer over zijn hoogtepunt lijkt te zijn. Zijn kinderen met één prik wel optimaal beschermd, mocht de Mexicaanse griep in het nieuwe jaar alsnog toeslaan? Waarschijnlijk wel, blijkt uit Australisch onderzoek. (JAMA, 21 december 2009)

Een groep van 370 Australische kinderen tussen de zes maanden en negen jaar oud kreeg twee inentingen toegediend met een tussenpauze van drie weken, net als in Nederland. De ene helft kreeg per keer 15 microgram toegediend, de andere 30 microgram. In de eerste groep had 92,5 procent al na de eerste inenting voldoende antilichamen in het bloed, van de tweede groep zelfs 97,7 procent. Na de tweede inenting had 100 procent van beide groepen voldoende antilichamen. “Het lijkt erop dat een enkele dosis van 15 microgram van het vaccin al effectief is bij kinderen”, concluderen de onderzoekers.

Het onderzoek verschilt in zoverre van de Nederlandse praktijk dat er ook oudere kinderen aan het onderzoek meededen. Daarnaast wordt in ons land gewerkt met doses van 25 microgram, in plaats van 15 of 30 microgram. Maar kinderen die de tweede griepprik gemist hebben, zijn door de eerste prik waarschijnlijk al behoorlijk goed beschermd.

Bouwe van Straten

Je komt hem overal tegen. Of je nu het Parthenon in Athene bekijkt of Leonardo da Vinci’s Mona Lisa in het Louvre. Zelfs het formaat van het beeldscherm waarop je dit berichtje leest is erop gebaseerd: de gulden snede. Deze ‘goddelijke proportie’ vindt zijn uitdrukking in een rechthoek die ongeveer anderhalf keer zo breed als lang is.

Waarom is die verhouding zo alomtegenwoordig? Omdat ons blikveld ongeveer de vorm van zo’n rechthoek heeft, denkt Adrian Bejan (International Journal of Design & Nature and Ecodynamics, 21 december 2009). We zijn ‘horizontaal geörienteerd’, in Bejan’s woorden, zodat we snel de omgeving in ons op kunnen nemen. Dat is evolutionair zo gegroeid, omdat we op die manier het snelst in de gaten hadden waar het gevaar vandaan kwam. En omdat onze visuele en denkvermogens nauw met elkaar zijn verbonden, komt onze horizontale oriëntatie overal in terug in de vorm van de gulden snede.

Maar de gulden snede komt niet alleen voor in de scheppingen van de mens. Van schelpen tot je eigen vingerkootjes, overal vind je de goddelijke proportie. Hoe dat kan? Op zijn website legt Bejan uit hoe kijken, denken, bewegen en bewegingsapparaat van alle dieren ter wereld met elkaar samenhangen.

Bouwe van Straten

Wetenschappers hebben al jaren de grootste moeite om goed vast te stellen of mensen gelukkig zijn of niet. Mensen kunnen wel zeggen dat ze gelukkig zijn, maar zijn ze het dan ook werkelijk?

Waarschijnlijk wel. Wat mensen zeggen, komt namelijk behoorlijk overeen met objectieve maatstaven (Science, 18 december). Daarvoor maakten de Britse onderzoekers gebruik van gegevens over onder meer temperatuur, aantal zonne-uren, filedruk, criminaliteit, belastingdruk en luchtkwaliteit, factoren die de kwaliteit van leven bepalen. Daar rolde een top-50 van Amerikaanse staten uit. In Louisiana bleek de kwaliteit van leven het hoogst te zijn.

En wat wil het toeval? Daar zeggen de mensen zelf ook het gelukkigst te zijn. En niet alleen in Louisiana, maar in alle staten bleek het geluksgevoel grotendeels overeen te komen met de kwaliteit van leven. Geluk is dus wetenschappelijk te toetsen aan de hand van wolken, woonwerkverkeer en werkgelegenheid. Gemiddeld dan, want ook in Louisiana heb je natuurlijk gelukkige en ongelukkige mensen.

Bouwe van Straten

De mens eet al een tijdje zetmeel, maar hoe lang precies, dat is niet bekend. Er wordt algemeen vanuit gegaan dat de mens eerst vooral fruit, noten en wortels at. Uit een vondst van Julio Mercader van de Universiteit van Calgary blijkt nu dat er 105.000 jaar geleden al Kafferkoren (Sorghum) vermalen werd.

Hiervoor onderzocht Mercader zeventig stenen werktuigen – die in een grote donkere grot op 1300 meter hoogte bij Lake Niassa gevonden zijn – op resten van zetmeel. In totaal vond hij 2369 zetmeeldeeltjes, waarvan het merendeel op vijzels en schraapwerktuigen. Van de vezels is 89 procent afkomstig van kafferkoren, dat nu ook nog steeds op veel plekken in Afrika voorkomt, zo schrijft hij in Science.

Kafferkoren dankt zijn naam aan de scheldnaam kaffer, afgeleid van het Arabische ‘Kafir’ voor ongelovige. Zo werden de niet-moslim Afrikaanse volken aangeduid en deze naam is met de blanke kolonisten meeverhuisd naar Zuid-Afrika. Hier werd het een (inmiddels verboden) scheldnaam voor de zwarte bevolking.

Johan Schaeffer

Als mens zie je de wereld om je heen in drie dimensies. Dat is te danken aan het feit dat je twee ogen hebt, die de wereld vanuit een net iets ander punt waarnemen. Daardoor zie je diepte. Maar met een nieuwe techniek, ankylografie, kun je ook vanuit een enkel punt een driedimensionaal beeld genereren. Alsof je diepte ziet met één oog.

De techniek maakt gebruik van een enkele bundel röntgenstralen. Door te meten hoe die bundel wordt gebroken door de omgeving, ontstaat een driedimensionaal beeld (Nature, 16 december).

Denk nu niet dat je met een röntgenstraal meteen een driedimensionale foto of film kunt maken. De techniek staat nog in zijn kinderschoenen en werkt alleen onder bepaalde omstandigheden. Het is bijvoorbeeld gelukt om in een laboratorium een 3D-beeld van een bol te maken. De onderzoekers verwachten dat de techniek snel kan worden verbeterd, en dan kan worden toegepast bij medisch onderzoek.

Bouwe van Straten

Uit onder meer een verduistering van de ster valt af te leiden dat er een planeet bij de kleine ster moet zijn. In Nature schrijven onderzoekers van onder meer Harvard (VS) dat de massa van de ruimteklomp - met de illustere naam GJ1214b - 6,55 keer die van de aarde moet zijn en dat de diameter 2,68 keer zo groot is.

Bij het onderzoek naar de planeet kijken de sterrenkundigen onder meer naar hoe het licht van de nabije ster eromheen buigt. De planeet lijkt een atmosfeer van waterstof en helium te hebben en op de planeet kan wel eens hoop water te vinden kan zijn.

Nu is het nog kijken vanaf een grote afstand met het MEarth project , maar misschien in de verre toekomst – als de reismogelijkheden er zijn en de aarde is uitgeput – valt er wel een kolonie te stichten.

Johan Schaeffer

In 2015 moet van een half miljoen diersoorten de streepjescode bekend zijn. De teller van dit ‘Barcode of Life'-project staat nu bijna op 65.000. Een groot Noord-Amerikaans onderzoek heeft zich op de streepjescodes van de vlinders (Lepidoptera, schubvleugeligen) in het oosten van Noord-Amerika gestort. Daarvoor hebben wetenschappers 11.289 vlinders van 1327 bekende soorten onder de genetische loep genomen, schrijven ze in Biology Letters.

Bij zo’n onderzoek is het spannend of de bekende definities van soorten wel echt kloppen, of dat een mooie fladderaar in Canada toch een heel andere is dan die op het eerste gezicht identieke vlinder in Mexico. Het resultaat viel de onderzoekers niet tegen. Op enkele uitzonderingen na verschilde het DNA binnen een soort - waarvan de exemplaren soms wel 3000 kilometer van elkaar leven - maximaal 0,43 procent. En dat verschil is klein genoeg om te kunnen blijven zeggen dat het om dezelfde soort gaat.

Bij slechts 67 gevallen waren de verschillen groter en hieruit zijn dan ook nieuwe soorten opgedoken. Bij een verschil van 2 procent bij de Plusia putnami werd bijvoorbeeld ontdekt dat de beestjes er wel hetzelfde uitzien, maar andere geslachtsorganen hebben en van andere bloemen eten.

Deze 1327 vlindersoorten behelsen ongeveer een duizendste van het complete bekende dierenrijk. En voortaan is een beetje wangslijm van een Noord-Amerikaanse vlinder in eerste instantie genoeg om zijn soort te bepalen.

Johan Schaeffer

De Gouais blanc is zo veel slechter dan veel andere druiven, dat er in het verleden pogingen zijn gedaan om deze soort uit de Franse wijngaarden te verbannen. Toch stamt een flinke reeks moderne druiven van deze gehekelde soort af, waaronder de volprezen Chardonnay en Aligoté, zo staat in Biology Letters.

De kruisingen zijn waarschijnlijk in de Middeleeuwen – al dan niet bewust – in het noordoosten van Frankrijk ontstaan. De Britse Harriet Hunt en collega’s waren nieuwsgierig hoeveel van de Gouais blanc en van de Pinot noir in twaalf gekruiste soorten terug te vinden was.

Daarbij keken ze naar welke soort de moeder van de druiven is, de Pinot noir of de Gouais blanc. De moeder, de rank die bestoven is door de pollen van de ander, geeft namelijk de meeste eigenschappen door aan het kind. Het DNA haalden de wetenschappers uit de blaadjes van de rank en wat bleek: negen van de twaalf soorten, waaronder de Chardonnay en de Aligoté hebben de verbannen Gouais blanc als moeder. Vieze ingrediënten voor een heerlijk eindresultaat dus.

Johan Schaeffer

Dat komt doordat vrouwen kleinere vingers hebben, laat Daniel Goldreich van de McMaster University in Canada zien (Journal of Neuroscience, 15 december). De Canadees vroeg honderd studenten mee te doen aan zijn onderzoek. Eerst mat hij de lengte van de wijsvinger. Vervolgens drukte hij steeds smaller wordende parallele gleufjes tegen het topje van die wijsvinger en keek of de studenten de druk tegen de vinger nog konden voelen. Vergelijk de test met de steeds kleiner wordende letters of open rondjes op het bord dat bij de opticien hangt.

En waarom zijn kleinere vingers gevoeliger? Omdat er meer tastzintuigjes in zitten, liet McMaster zien. De Canadees telde het aantal zweetkliertjes in de vingers van de studenten. Mensen met kleinere vingers blijken meer zweetklieren in die vingers te hebben. En bekend is dat rond deze klieren zich de zogenaamde Merkelcellen concentreren waarmee we aanrakingen voelen. Een kleine vinger met meer tastzintuigjes is dus gevoeliger. Betekent dit dan dat een baby of oempa loempa met kleine vingers hypergevoelige tastzin heeft?

Frederique Melman

Vroeger werd nog wel eens gedacht dat de mens de enige was die gereedschap gebruikte. Inmiddels is ontdekt dat een hele serie beesten het doet, van dolfijnen tot primaten tot vogels. En nu blijken dus ook octopussen handig genoeg te zijn om kokosnootschalen nuttig te gebruiken, zo staat in Current Biology.

Onderzoekers van het Australische Museum Victoria hebben meer dan vijfhonderd uur voor de kust van Bali onder water gebivakkeerd om deze wonderlijke achtpoten, van de soort Amphioctopus marginatus, te bestuderen. Ze zagen dat de octopussen halve kokosnoten rondslepen en die later als schuilplaats gebruiken.

Er zijn ook krabben die een leenhuis gebruiken, maar die kruipen er gewoon in of onder. De octopus sleept eerst de kokosnoten heen en weer, en dan is hij juist kwetsbaar. Hij 'bouwt een huis', zodat hij in geval van nood een veilig plekje heeft.

Hier is mooi te zien hoe te octopus twee ongelijke schalen in elkaar laat schuiven om zo een ideale schuilplaats te creeren. (Video: Museum Victoria)

Johan Schaeffer

Wereldwijd zijn er zo’n 1200 vleermuissoorten bekend en maar zes daarvan hangen niet op de kop. De zuigschijfvleermuis, Myzopoda aurita, van Madagascar is daar een van. Hij loopt met plakvoetjes, rechtop tegen muren op.

Hoewel eerst gedacht werd dat de pootjes van de vleermijs een soort zuignapjes waren schrijft onderzoeker Daniel Riskin in het Biological Journal of the Linnean Society dat de naam van het beestje niet klopt. Het beestje blijkt een soort kleverige vloeistof af te scheiden in plaats van te zuigen. Myzopoda betekent letterlijk zuigvoetige en Riskin betreurt het dat de wetenschappelijke naam niet meer te veranderen is.

De zuigschijfvleermuis is al een tijdje bekend, maar tot nu toe was het zeldzame beestje nog niet goed onderzocht. Dankzij de recente ontdekking van enkele kolonies in de wouden van Zuid-Madagascar was dit nu wel mogelijk.

Een zuigschijfvleermuis op een glasplaat (Credit: Daniel Riskin, Brown University)

Johan Schaeffer

Heeft een slang zijn tanden in een klontje kikkerdril gezet dan herkennen de embryo’s van de roodoogmaki-kikker (Agalychnis callidryas) het specifieke trilpatroon dat hiermee gepaard gaat. Als reactie daarop kunnen de jonkies maar liefst drie dagen te vroeg uit hun glibberige ei kruipen en aan de hongerig slang ontsnappen, meldt New Scientist. Leuk nieuws dat overigens eens in de twee tot drie jaar terugkeert.

Hapt een slang in het glibberige goedje dan trilt het geheel met een frequentie van honderd Hertz, ontdekte Michael Caldwell van de Boston universiteit. Regendruppels, die de kikkerdril ook flink kunnen laten schudden, trillen juist bij een frequentie variërend tussen de nul en vijfhonderd Hertz. De embryo's kunnen zelfs verschillende regenpatronen herkennen. Hongerige slang zien? Klik hier om dit snake-snack attack filmpje te bekijken.

Frederique Melman

Altijd al willen weten hoe het menselijke immuunsysteem werkt, maar niet het geduld om ingewikkelde stukken tekst tot je te nemen? Dan is Immune Attack misschien iets voor je. In deze video game navigeer je op microscopisch niveau door een menselijk lichaam dat wordt geteisterd door een bacteriële infectie.

Tieners die het spel speelden, hadden na afloop duidelijk meer kennis van celbiologie en moleculaire processen, bleek op de jaarlijkse bijeenkomst van de American Society for Cell Biology. In de game heb je controle over een Microbot Explorer met een doorsnee van 25 micrometer. Daarmee reis je door virtuele bloedvaten en weefsels vol met receptoren, hormonen, eiwitten en lipiden. Ondertussen help je het immuunsysteem mee met het afpoeieren van de ongewenste indringers.

De game is in eerste instantie bedoeld ter ondersteuning van biologielessen op middelbare scholen. De onderzoekers willen ook kijken of het programmeurs in spe kan insprireren om hun eigen 3D-games te ontwerpen. Immune attack is gratis te downloaden. Begin 2010 komt waarschijnlijk versie 2.0 beschikbaar.

Bouwe van Straten

Eerder is ook al andere papieren elektronica ontwikkeld, waaronder een beeldscherm. Het lijkt dan ook een kwestie van tijd voordat de eerste gadgets van papier op de markt komen. Wat te denken van een krant die automatisch ververst en bewegende beelden laat zien?

Zover is het natuurlijk nog niet. Maar de papieren batterij is een feit. Onderzoekers gebruikten gewoon een velletje kopieerpapier, en voorzagen dat van minuscuul kleine draadjes van koolstof en zilver (PNAS, 8 december). Datzelfde hadden ze eerder ook al gedaan op dunne laagjes plastic en glas, maar de papieren variant bleek meer energie op te kunnen slaan en is bovendien flexibeler, duurzamer en lichter. De energiedichtheid is ongeveer dezelfde als van een nikkel-cadmiumbatterij (30 -47 Wh/kg). Hoe dikker de nanocoating was, hoe beter het papier stroom wist te geleiden en vast te houden. 40.000 keer laden en ontladen verminderde de capaciteit met slechts 3 procent. Bovendien hecht de coating beter aan papier dan een glas of plastic. Dat heeft als voordeel dat er geen stoffen hoeven te worden toegevoegd die de prestaties verminderen en de kosten verhogen.

Het productieproces is ook nog eens eenvoudig. De onderzoekers verwachten dan ook dat hun uitvinding op relatief korte termijn op grote schaal kan worden toegepast. Als lichtgewicht vervanger van metalen in lithium-ionbatterijen, als zelfstandige batterij en misschien zelfs als supergeleider.

Bouwe van Straten

Tegenlicht was erbij toen de vogelgriep in 2006 oprukte naar Europa, en iedereen in het lab in staat van paraatheid was. Net als rond Koninginnedag dit jaar, toen het eerste geval van Mexicaanse griep in Nederland werd vastgesteld. Het team van Osterhaus - meer dan honderd bevlogen wetenschappers - werkte dag en nacht om het nieuwe virus te diagnosticeren.

Sinds we sneller vliegen dan vogels kunnen ziektes zich als een olievlek over de aarde verspreiden. Virussen zijn het ideale medium daarbij. Ze vermenigvuldigen zich razendsnel en passen zich voortdurend aan de omstandigheden aan.

Was virologie een vak waarvan de wetenschap dertig jaar geleden dacht dat het wel zo'n beetje klaar was, op dit moment is wel duidelijk hoe weinig we weten van deze minuscule ziekteverwekkers. Nu het scenario van de Mexicaanse griep zicht telkens wijzigt, is de druk op het lab van Ab groot om te komen met nieuwe resultaten en steekhoudende prognoses. Ook de kritiek wodt luider: is het paniekvoetbal (Argos, 26/09/09) uit eigen belang? Verstrengeling tussen wetenschap en bedrijfsleven? Tegenlicht kijkt tijdens alle ups en downs mee over de schouder van de hoofdrolspeler in dit Nederlandse drama: Ab Osterhaus.

Uitzending: maandag 7 december, van 20.55 tot 21.45 uur op Ned 2.

Dat is handig: maak nu je hoogstpersoonlijke Beagle-widget, en plaats hem op je site. Hier de favoriete widget van Noorderlicht: de Beagle-wetenschapswidget. Met onder meer alle achtergrondverhalen uit de VPRO-gids, en de vrijdag-afleveringen van Noorderlicht Radio (vrijdag Beagledag).

Om ergens goed in te worden, moet je oefenen. Veel oefenen. Om echt heel erg goed te worden, moet je waarschijnlijk zelfs minimaal 10.000 uren van je leven investeren. Leuker kunnen we het niet maken. Maar wel makkelijker. Want bepaalde dingen kun je ook leren door er alleen maar aan te denken (Current Biology, 4 december).

Psychologe Elisa Tartaglia liet een aantal studenten steeds drie streepjes op een monitor zien. Aan de studenten de opdrachten om te zeggen of het middelste streepje dichter bij het linker- of  dichter bij het rechterstreepje stond. Na verloop van tijd werden ze er steeds beter in, ook als de twee afstanden nauwelijks verschilden. Oefening baart kunst. Maar ook als Elisa de studenten maar twee streepjes liet zien, en ze vroeg om het middelste streepje er zelf bij te verzinnen, gingen hun kunsten vooruit. Ze presteerden na deze oefening duidelijk beter als ze weer gewoon drie streepjes kregen te zien. De studenten leerden dus door alleen maar te denken aan hetgeen ze moesten leren.

Tartaglia verwacht toepassingen van haar onderzoek in de gezondheidszorg. Radiologen zijn bijvoorbeeld zeer goed in het registreren van afwijkingen op medische afbeeldingen. “Ons onderzoek voorspelt dat het trainen van deze vaardigheid in je hoofd voldoende is om de afwijkingen te leren registreren”. Dat zou best eens kunnen werken. Muzikanten en sporters maken immers zelfs gebruik van mentale oefeningen om fysieke vaardigheden aan te leren.

Bouwe van Straten

Hij doet dat volgens een verklaring van de universiteit "totdat een onafhankelijk onderzoek is afgerond". Dat onderzoek vindt plaats naar aanleiding van het op internet verschijnen van  delen van de e-mailcorrespondentie van de klimaatwetenschappers. Daarover is veel ophef ontstaan, met name vanwege onjuiste interpretaties van de teksten. Het onderzoek moet uitwijzen of er ongeoorloofde manipulaties met gegevens zijn geweest en of er expres informatie is gewist die vrijgegeven had moeten worden. En daarnaast: hoe de e-mails in de openbaarheid zijn gekomen.

"Het belangrijkste is dat CRU doorgaat met zijn wereldwijd leidende onderzoek, met zo min mogelijk onderbreking en afleiding", aldus Jones in de verklaring. "Na een flinke bezinning heb ik besloten dat de beste manier om dat te bereiken is, dat ik mijn rol als directeur neerleg tijdens het onafhankelijke onderzoek, en ik ben blij dat de universiteit me daarin steunt. Het onderzoek heeft mijn volle instemming."

Details over de manier waarop het onderzoek zal plaatsvinden, zullen volgens de universiteit binnen enkele dagen worden bekendgemaakt. Zolang het loopt, neemt Peter Liss de taken van Jones waar.

Elmar Veerman

Schimmel smerig? Het spul kan ook enorm nuttig zijn. Zo kun je het gebruiken om bijvoorbeeld Franse kaas mee te maken, of antibiotica. Maar je kunt er ook prima malariamuggen mee doden, ontdekte Marit Farenhorst van de Wageningen Universiteit. Nieuwe bestrijdingsmiddelen tegen malaria zijn broodnodig, omdat muggen die de malariaparasiet bij zich dragen resistent zijn tegen bestaande middelen zoals insecticiden.

De sporen (of 'zaden') van de schimmel - niet gevaarlijk voor de mens - zijn al succesvol gebleken in het lab. Volgende uitdaging is om de sporen Afrika proof te maken, zodat het middel tegen de hitte en droogte in bijvoorbeeld Afrikaanse landen kan waar de ziekte het meest voorkomt. Farenhorst experimenteert momenteel met een speciale coating - een soort beschermend jasje voor de sporen. De eerste resultaten zijn veelbelovend. Komend jaar zal de Wageningse bioloog en medisch entomoloog haar schimmeljas in Afrika testen.

Als die proeven goed uitpakken, kunnen de schimmelsporen verwerkt worden in bijvoorbeeld een spray. Dan is het met een spuitbus even een laagje schimmelsporen aanbrengen op plekken waar de malariamug graag rust, zoals in Afrikaanse waterpotten, muren, (zwarte) doeken of klamboe. Kleven de sporen eenmaal aan de mug dan zoeken deze een weg naar binnen en verteren het beest van binnen uit. Na een paar dagen kan de mug al niet meer vliegen en vallen zijn poten uit.

Frederique Melman

Eenzaamheid is besmettelijk. Het kan net zo besmettelijk zijn als een verkoudheid, laat een zestig jaar lopend Amerikaans onderzoek onder ruim vijfduizend mensen zien (Journal of Peronality and Social Psychology, december 2009).

Psycholoog John Cacioppo van de universiteit van Chicago en collega's gebruikten gegevens uit de Framingham Heart Study. Dit onderzoek startte in 1948 met ruim vijfduizend Amerikanen uit het stadje Framingham en was bedoeld om de risico's op hart- en vaatziekten van de bevolking in kaart te brengen. Inmiddels hebben deze proefpersonen ruim vijfduizend kinderen gekregen. Bij deze tweede generatie is ook het sociaal leven in kaart gebracht. Elke twee tot vier jaar namen de onderzoekers contact op met deze generatie en verzamelden informatie over hun vrienden.

Zo ontdekte Cacioppo dat er zoiets als een 'eenzaamheidsvirus' bestaat. Mensen die zich eenzaam voelen, zoeken een vriend of buurman op. Maar die spaarzame vriend of goedgemutste buur besmetten ze vervolgens met hun treurige gedachten. Die ontwikkelt ook gevoelens van eenzaamheid en raakt eveneens steeds verder sociaal geïsoleerd. Het is tegenstrijdig. Maar juist door met anderen samen te zijn, kun je eenzamer worden.

Frederique Melman