In Georgië heb je voortdurend het gevoel dat je teruggereisd bent in de tijd. Om je in de nadagen van de Sovjet-Unie te wanen hoef je alleen maar even het Stalinmuseum te bezoeken in de stad Gori, want dat is nog precies hetzelfde is ingericht als in de jaren zeventig van de vorige eeuw. Voor een vleugje Middeleeuwen* ga je naar het platteland, waar ezels en ossen karren vol maïsstengels trekken en sjofele herders hun kuddes schapen, koeien of kalkoenen voortdrijven langs kiezelige rivierbeddingen.

Prachtig, maar wij zijn gekomen voor een veel verder verleden. Wij, dat is een groep Nederlandse journalisten op snoep- pardon, op persreis. Het Drents Museum en natuurhistorisch museum Naturalis hebben ons uitgenodigd om meer te weten te komen over hun aanstaande tentoonstellingen. Die in Naturalis heeft een nogal bescheiden omvang: één schedel, met bijbehorende onderkaak. Hij is voor ‘een paar miljoen euro’ verzekerd, aldus het museum.

Dat is natuurlijk niet zomaar een schedel. Hij is gevonden in Dmanisi, een archeologische vindplaats op een hoge klif, waar Middeleeuwse ruïnes staan. Onder de gebouwen zijn ook overblijfselen uit de bronstijd gevonden, die tot zevenduizend jaar oud zijn. Indrukwekkend, maar piepjong vergeleken met deze mensenschedel. Want die is tussen de 1,77 en 1,85 miljoen jaar oud.

Oeroude botjes
Over de plek van de opgraving staat een gloednieuw dak. Pas sinds een paar maanden, vertelt David Lordkipanidze, opgravingsleider en tevens directeur van het Nationale Museum van Georgië. Het is duidelijk dat de plek belangrijk wordt gevonden. Toch kunnen we zo de kuil in lopen – al mag dat normaal niet - en zien we zelfs wat oeroude botjes uit de grond steken.

Dat deze plek een kijkje in de verre prehistorie kon geven, bleek voor het eerst in 1983. Toen legden de Georgiërs een Middeleeuwse kelder bloot en vonden dierenbotten in de onderste laag. “Overblijfselen van een feestmaal, was de eerste gedachte”, aldus Lordkipanidze. Maar de kies van een uitgestorven soort neushoorn wekte argwaan. Vervolgens kwamen resten van sabeltandtijgers, zuidelijke mammoeten, een soort giraf en andere beesten tevoorschijn. Tot nu toe zijn er ongeveer vijftig verschillende diersoorten geïdentificeerd, vertelt de archeoloog, allemaal van zo’n 1,8 miljoen jaar geleden.

Het duurde tot 1991 voor het eerste stukje mens werd gevonden: een onderkaak zonder achterste delen, maar met een keurig intact gebit. De kaak was smaller en steviger dan die van een moderne mens en had geen kin. Een primitieve mensachtige, zeiden de Georgiërs. Lordkipanidze liet hem op een congres in Frankfurt aan collega’s zien, maar zegt dat de vondst met ongeloof werd begroet. Zulke ver ontwikkelde mensachtigen werden geacht pas veel later buiten Afrika terechtgekomen te zijn. 

Schedel zonder gezicht
In 1999 was het gelijk van Lordkipanidze en zijn collega’s moeilijk meer te ontkennen, want toen werden een schedeldak en een schedel zonder gezicht gevonden, die waarschijnlijk bij die eerste kaak hoort. Daar kwamen ze uit de grond, wijst de archeoloog naar een plek aan de rand van de opgraving.

En hier, een tiental meters verderop en midden onder het dak, werd in 2002 de vrijwel complete schedel D2700 gevonden, met ernaast een onderkaak die er precies bij past. Dit zijn de botten die naar het museum in Leiden komen.

Kort daarna kwam er nog een schedel met een kaak bij, van een mens die jarenlang in leven is gebleven met maar één tand. Ook zijn andere skeletdelen gevonden. Er volgt ongetwijfeld meer, want meer dan 90 procent van het gebied is nog niet onderzocht. Mogelijk is er dit jaar al iets vermeldenswaardigs opgegraven, want Lordkipanidze zinspeelt op een aankomende wetenschappelijke publicatie over de anatomische variatie binnen de groep Dmanisi-mensen. “En misschien hebben we dan meer materiaal om over te praten. Maar daarvoor is het nu nog te vroeg.” 

Harde kalklaag
Alle fossielen lagen bovenop een laag lava, maar onder een harde kalklaag die zich in vrij korte tijd heeft gevormd. Het is vrijwel zeker dat de gevonden mensen en dieren binnen dezelfde periode van minder dan tienduizend jaar hebben geleefd, zegt Lordkipanidze. Hoe komt het dat al die botten bij elkaar liggen? “Er zijn twee mogelijkheden. De eerste is, dat roofdieren hun prooien hierheen versleepten. Onwaarschijnlijk, want bijtsporen zitten er nauwelijks op de botten. Dus wij denken dat hier water stroomde, dat kadavers op een hoop heeft geduwd, waarna ze snel bedekt zijn geraakt.”

Dat lijkt erg vreemd, want de vindplaats is bijna de hoogste plek in de omgeving. Maar ja, in twee miljoen jaar kan er natuurlijk een boel veranderen aan een landschap.

Drie dagen eerder hebben we Lordkipanidze ook al ontmoet, toen in het Nationaal Museum in de hoofdstad Tbilisi. Er kwamen vijf houten kistjes op tafel, waaruit hij voorzichtig drie schedels en drie kaken haalde. Waaronder schedel nummer D2700 en z’n onderkaak. 

Kleine hersenen
Een van de meest opvallende kenmerken van deze schedel is de herseninhoud, vertelde hij toen. De eigenaar van de schedel was een jaar of veertien en mogelijk nog niet helemaal volgroeid, want iets kleiner dan de andere drie. De inhoud van deze is 600, die van de andere 650 en 780 kubieke centimeter. Dat is veel minder dan de 1500 die wij gemiddeld hebben. Maar ook een stuk minder dan Homo erectus, de mensensoort die geacht werd in Afrika te zijn ontstaan.

Alles bij elkaar opgeteld houden de Georgische oermensen het midden tussen Homo erectus en de eerdere, veel aapachtigere Homo habilis. Een overgangsvorm met een lichaamslengte van ruim anderhalve meter, aldus Lordkipanidze. Is het een uitgestorven tak aan de mensenstamboom of zijn nakomelingen van deze mensen terug naar Afrika gegaan, waar ze zich ontwikkelden tot Homo erectus? Dat laatste zou nog niet zo lang geleden als absurd van de hand zijn gewezen, maar is nu een reële mogelijkheid geworden. Het zou mooi kunnen verklaren hoe het komt dat de twee menstypen gelijktijdig in Afrika voorkwamen.

Lordkipanidze zal de schedel op 27 november onder strenge bewaking naar Leiden brengen. Tot die tijd ligt hij gewoon in een kast in zijn kantoor in Tbilisi.

Elmar Veerman

 *OK, maïs was er aan deze kant van de Atlantische Oceaan nog niet in de Middeleeuwen, maar het gaat om het beeld...