‘Powers of Ten’-dag is een initiatief van het Amerikaanse bedrijf Eames. Het vormgevers echtpaar Charles en Ray Eames maakte de film ‘Powers of Ten’ in 1977 en veroorzaakten er een rage mee. Het was de eerste keer dat er een reis gemaakt werd vanaf een picknickend paar tot de verste uithoek van het heelal en terug tot in de kern van een koolstofatoom in één ononderbroken shot. Technisch was dat in die tijd een hoogstandje, maar belangrijker nog was het verbindende idee tussen het allergrootste en het allerkleinste. Charles Eames mijmerde: “Uiteindelijk is alles met elkaar verbonden.”

Inmiddels is ‘Powers of Ten’ uitgegroeid tot een onderneming die lezingen organiseert, boeken en cd’s verkoopt en een website onderhoudt. Het bedrijf staat onder leiding van dochter Lucia Eames. Met de jaarlijkse ‘Powers of Ten’-dag wil het bedrijf natuurlijk de film, waarmee alles begonnen is, in het zonnetje zetten. Daarenboven hoopt het kantoor Eames een geestverruimende werking te bewerkstelligen. “Het is onze hoop een gemeenschap van bewustzijn te creëren, die naar onze overtuiging kan bijdragen tot vergroting van ons begrip en zelfs tolerantie,” orakelt de website. Dit jaar wordt de tiendendag voor de vijfde keer uitgeroepen. Dit keer met als thema ‘De Oceanen’. Alles tussen alg en golfstroom.

Vincent Icke zag de film voor het eerst in 1978. Hij was toen 31 en gaf college aan de universiteit van Minnesota. “Ik weet het nog goed, ik werd van mijn stoel geblazen.” Hij besloot de zestienmillimeterfilm aan het begin en aan het eind van zijn collegereeks inleidende sterrenkunde te vertonen. “Het is de alfa en de omega van ons vak.” Nog steeds krijgen daarom alle studenten van Icke aan het begin en eind van de collegereeks de film voorgeschoteld.

De film is gebaseerd op het gelijknamige prentenboek door Philip en Phylis Morrison. De Morrisons (zij schrijfster, hij natuurkundige) hadden een verdiende reputatie op het gebied van popularisering van wetenschap. Ze schreven jarenlang vakantieboeken over wetenschap voor kinderen. Daar werd halsreikend naar uitgekeken. Van 1998 tot 2001 schreven ze onder meer de column ‘Wonders’ in het Amerikaanse maandblad Scientific American, waarin ze met groot gemak heen en weer schakelden tussen kunst, wetenschap en dagelijkse ervaringen.

Philip Morrison sprak ook het commentaar in voor de film. Voor iedere stap had hij tien seconden: “Tien tot de vierde meter – tien kilometer- de afstand die een supersonisch vliegtuig aflegt in tien seconden. We zien de grote stad aan de oever van het meer.”

De Morrisons op hun beurt waren geïnspireerd geraakt door het in Amerika uitgegeven boek ‘Cosmic View: The Universe in 40 Jumps’ geschreven door Nederlandse ingenieur en onderwijsvernieuwer Kees Boeke. Dit boek (Nederlanse titel: "Wij in het heelal - een heelal in ons") vertelt in wezen hetzelfde verhaal, elk beeld een tien keer zo grote schaal als het voorgaande, maar nu gericht op een jonger publiek. Kees Boeke had het dan ook geschreven voor schoolkinderen. Maar in Nederland is het geen bestseller geworden. Vincent Icke vindt dat niet zo verwonderlijk. “In Nederland moet het Nijntje zijn. Dit vond men veel te moeilijk.”

Kees Boeke, de uiteindelijke bedenker, sprak oorspronkelijk over ‘tiendensprongen’. Boeke (1884 – 1976) was ingenieur en Quaker. Zijn pacifisme bracht hem ertoe om belasting te weigeren, omdat belastinggeld ook voor defensie werd aangewend. Consequent als hij was, besloot hij dan ook geen gebruik meer te maken van staatsdiensten zoals treinverkeer, post en onderwijs. Hij haalde zijn vier dochters van het Montessorionderwijs en begon zijn eigen school, die hij overigens hardnekkig niet school maar ‘Werkplaats’ noemde.

Op 6 januari 1926 begon Kees Boeke in Bilthoven zijn Werkplaats met onderwijs aan zijn vier oudste dochters. Alle leermiddelen maakten Boeke en zijn vrouw zelf. Eind jaren dertig was het aantal leerlingen gegroeid tot honderdvijftig leerlingen, onder wie de latere historicus Herman von der Dunk. De Werkplaats had zo’n goede reputatie dat na de oorlog de prinsessen Beatrix, Irene en Margriet er werden ingeschreven. Het is nu een school met veertienhonderd leerlingen.

Cosmic View, het boek dat aan ‘Powers of Ten’ ten grondslag ligt, schreef Kees Boeke in 1957. Opmerkelijk genoeg is zijn boek nu, haast vijftig jaar later, nog steeds niet achterhaald. “Er zou hooguit aan het begin een plaatje bij moeten,” denkt Icke. Een afbeelding ‘onder’ de quarks van het Higgsboson en het W- en Z-deeltje met grote massa’s. En aan de andere kant van het spectrum zou Icke er graag een felverlicht plaatje bij hebben van de gloed van de Oerknal.

Jos Wassink